ORTA DOĞUDA SİYASET

Orta Doğu bölgesi, sahip olduğu doğal kaynakları, jeopolitik ve sosyokültürel değerleri dikkate alındığında tüm insanlık tarihî boyunca büyük güçlerin küresel mücadelelerinin odak noktasını teşkil etmiştir

Orta Doğu toplumlarının petrol rezervlerine sahip olmalarına rağmen, Sanayi Devrimi ve teknolojik kalkınma yolunda başarılı olamadıkları, öte yandan toplumsal düzen içinde ise Batı demokratik kurumlarına olumlu yönde ayak uyduramadıkları gerekçesi ile eleştirilmiştir.

XX. yüzyılın başında Büyük Güçler arasındaki mücadelede, İngiltere’nin Osmanlı Devleti ve O’nun müttefiki konumundaki Almanya’yı etkisiz kılarak, Mezopotamya bölgesinde Çarlık Rusya’sının nüfuzunun önlenmesi yolunda bir temel diplomatik çizgi izlediği söylenebilir. Osmanlı Devleti’ne karşı İngiltere, Mısır, Suudi Arabistan, Irak ve Körfez ülkeleri üzerinde kurmayı planladığı yeni düzende Fransa ile kısmen Suriye ve Lübnan üzerinde bir ortaklık ittifakını benimsemiştir.

İngiltere’nin Orta Doğu’da I. Dünya Savaşı öncesi hazırlanan ve Sovyet Devrimi sonrasında Lenin tarafından açıklanan Anadolu gizli paylaşım planlarında Rusya ile Boğazların kontrolü esasa bağlanmıştır.

İngiltere, deniz egemenliğini Hint Okyanusu’na kadar garanti altına almayı hedef edinmiştir. Öte yandan, Doğu Akdeniz’in güvenliğini sağlayan Süveyş Kanalı vasıtası ile Mısır- Hindistan deniz ticaret hattının açık tutulması için, Osmanlı İmparatorluğu’nu tasfiye ederek Londra’nın çıkarlarını kayıtsız şartsız destekleyecek küçük devletler kurulmasının sağlanması politikasını başlatmıştır. Bu maksatla, İngiliz ekonomisi için hayati önemi haiz bulunan Arap yarımadasındaki petrol kaynaklarının elde edilmesinde Arap milliyetçiliği Osmanlı devletine karşı ideolojik ana eksen olarak kullanılmıştır.

Büyük Güçler arasındaki Orta Doğu mücadelesi, günümüzde olduğu üzere, I. ve II. Dünya Savaşları esnasında da devam etmiştir. Esasen, uluslararası ilişkiler disiplini açısından “Great Game-Büyük Oyun” olarak tanımlanan Rusya İngiltere arasında Hindistan Orta Asya bölgesindeki hâkimiyet mücadelesini kırılma noktası Afganistan olmuştur.

Orta Doğu ve özellikle de İran üzerinden bu bölgeye radikal İslami akımların yayılmasından endişe duyan Rusya, Orta Doğu politikalarında İran’a öncelik vermiştir. Ticari ilişkiler, Çeçenistan meselesi, Tacikistan’daki iç savaş ve Hazar havzasındaki enerji kaynakları konusundaki Rusya-ABD rekabetindeki İran’ın rolü gibi belirli etmenler İran’ın Moskova için önemine katkıda bulunmuştur.

Soğuk Savaş döneminde Orta Doğu, Sovyetler ile ABD’nin çatışma alanlarından biri olmuştur.

Soğuk Savaş döneminde SSCB Orta Doğu’da daha çok Arap ülkeleri yanlısı bir politika gütmesine rağmen günümüzde Rusya ve İsrail’in birçok alanda karşılıklı ve çok farklı parametrelere dayalı yeni ilişkiler geliştirdikleri gözlerden kaçmamaktadır.

.1935 tarihinde 7. Komintern Toplantısında ise “anti-emperyalist” halk kitleleri hareketlerini, ulusal reformcu liderler himayesinde desteklenmesi kararlaştırılmıştır. Sovyet liderleri bu bağlamda 1949’da “Birleşik Cephe’nin” işçiler, köylüler, aydınlar, orta sınıf esnaflar ve zanaatkârlar sanayi ile genişletilmesi fikrini benimsemiştir.Sovyetler bu amaçla, Orta Doğu’da İran, Suriye Lübnan, Mısır ve İran’daki Komünist parti üyelerine destek çabalarını yoğunlaştırmışlardır.

Londra son tahlilde Yunan Ordusu’nun mutlak yenilgisi ile sonuçlanan Anadolu işgaline 1917'de değil 1919'da destek temin etmiştir.

İngiltere’nin Orta Doğu’da I. Dünya Savaşı öncesi hazırlanan ve Sovyet Devrimi sonrasında Lenin tarafından açıklanan Anadolu gizli paylaşım planlarında Rusya ile Boğazların kontrolü esasa bağlanmıştır. Bu doğrultuda, Kafkaslar bölgesinde Osmanlı Ordusuna karşı Ermeni ayaklanması desteklenmiştir. İngiltere, Türkiye ile Rusya arasına bir set çekmek için Amerika himayesinde bir Ermenistan devleti kurmak istemiştir. İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu’nun Çarlık Rusya’sı karşısında toprak bütünlüğünün muhafazasında destek verilmesini öngören politikasında 1907 yılında değişikliğe gitmiştir. Almanya’nın Bağdat Demiryolu projesi ile Orta Doğu petrollerine hakim olabileceği düşüncesi, Rusya ile ittifak edilmesi fikrini ön plana çıkarmıştır.

Medeniyetler ittifakının ortasında yer alması, deniz ve ticaret yollarının geçiş noktasında yer alması ve kontrollerinin gerçekleştiği coğrafyada yer alması, üç kıtayı birleştiren kara ve demir yollarının orta noktasında yer alması, Orta Doğu’nun petrol kaynaklarına ve deniz ulaşım yollarına sahip olması vb. Orta Doğu’nun önemini gösteren unsurlar arasındadır.

Kremlin’in değişen konjonktüre bağlı olarak Orta Doğu’da ABD hegemonyasını kırmak, bu konuda gerekirse Çin ile kısıtlı ortaklıklar yürütülmesi, Orta Doğu ticari pazarında ham madde ve nükleer enerji gibi alanlarında ön alınması, kültürel açıdan ılımlı Arap devletleri ile iş birliği sayesinde Rusya sınırları içinde yaşayan Müslüman nüfus ile iletişimin derinleştirilmesi, ABD’nin Körfez ülkeleri ile Suudi Arabistan’a yüksek teknolojiye sahip silah satışları ile güç dengesini bozmasına karşı tedbirler geliştirmek vb. Rusya’nın Orta Doğu politikasının en önemli amaçları arasındadır.

Sovyetler Birliği döneminde göç etmelerine izin verilmeyen Rusça konuşan Yahudiler, Birliğin dağılmasından sonra İsrail’e göç etmiştir.

Orta Doğu’nun petrol kaynaklarına ve deniz ulaşım yollarına sahip olması, İsrail’in Arap dünyasına karşı bağımsızlık ve güvenliğinin korunması, Çin’in Orta Doğu’da güçlenmesinin engellenmesi ABD’nin Orta Doğu politikalarının oluşmasında etken olan faktörlerdendir.

ABD’nin Orta Doğu politikasında önemli partneri konumundaki İran politikası, 1979 Humeyni Devrimi ile ciddi ölçüde değişime uğramıştır.

Moskova, İran-Irak Savaşı’nda önceleri Irak’ı desteklemişken 1987’de ani bir kararla İran tarafına geçmiştir. Askerî teknolojiye ilaveten Rusya, İran’a nükleer teknoloji de satmaya başlamıştır. 1990 ve 1991 yıllarında İran’ın Rus askerî teknolojisine bağımlılığı artmıştır. Diğer taraftan ABD’nin muhalefetine rağmen 1997 yılında Gazprom, İran Körfezi’nde doğal gaz rezervlerinin keşfi ve işletilmesine yönelik projeler başlatmıştır.

Birleşik Devletlerin 2000li yılların başında izlemekte olduğu Orta Doğu politikalarını etkileyen ve bu politikaları kökünden değiştiren olay 11 Eylül 2001 tarihinde Dünya Ticaret Merkezi ve Pentagon’a yolcu uçaklarıyla gerçekleştirilen terör saldırılarıdır.