ORTA DOĞUDA SİYASET

Orta Doğu’daki çatışmaların çözümünde kilit öneme sahip olan Filistin sorununun ortaya çıkışı Osmanlının bölgeden çekilmesine varan süreçte ortaya çıktığını ve bir İsrail devletinin doğmasına varan gelişmelerde yattığını öncelikle belirtmekte yarar vardır. Doğru cevap C'dir.

Balfour Deklerasyonu’nun içeriği bölgenin 1920’de İngiliz manda yönetimine girmesi ile uygulamaya konulmaya başlamış oluyordu. Ne var ki, Osmanlı’nın bölgeden çekildiği tarihte yani 1918 Mondros mütarekesine kadar Filistin’de yaşayan Yahudilerin oranı %8, kontrol ettikleri toprak parçası ise sadece %2,5 dolayındaydı. İngiliz manda yönetiminin sonuna gelindiğinde yani Taksim Planı’nın BM Genel Kurulunda kabul edildiği tarih olan 29 Kasım 1947’de Yahudilerin toplam nüfusa oranı %31, kontrol ettikleri toprak parçası ise %6,5 dolayındayda olması Yahudiler İngiliz yönetimi altında rahat hareket edebildiklerini gösterir. Doğru cevap C'dir.

1 Ocak 1948’de İngiltere’nin 15 Mayıs 1948’de Filistin’den çekilmiş olacağını açıkladı. 14 Mayıs günü Manda’nın sona ermesinden birkaç saat önce Tel Aviv’de toplanan Yahudi Ulusal Konseyi İsrail Devleti’nin kurulduğunu açıkladı. ABD yeni devleti ilk tanıyan ülke olurken SSCB de hemen onun arkasından İsrail’i tanıyan ülkeler arasında yerini aldı. Doğru cevap D'dir.

Güvenlik Konseyinin 19 Ekim 1948 tarihli ateşkes çağrısının taraflarca 22 Ekim’de kabul edildiğinin açıklanmasına karşılık çatışmalar durmadı. Öte yandan BM Genel Kurulu 11 Aralık 1948’de kabul ettiği 194 (III) sayılı kararla ABD, Fransa ve Türkiye temsilcilerinden oluşacak bir Filistin Uzlaştırma Komisyonu kurulmasına karar verdi. Doğru cevap A'dır.

1973 Ekim Savaşı, Suriye ve Mısır’ın ortaklaşa kararlaştırdıkları bir savaş planı uyarınca 6 Ekim günü saat 14.00’te biri Suriye cephesinde diğeri Sina cephesinde olmak üzere iki cephede başlatılan bir sürpriz saldırı ile 1973 Ekim Savaşı başlamıştır.Doğru cevap E'dir.

Camp David Anlaşması’yla, 1967’de İsrail’e kaptırdığı topraklarını (Sina’yı) geri almayı garanti eden Mısır, bu defa Arap dünyasının tepkisiyle karşılaşmıştır. Özellikle 1979 Martında Mısır ile İsrail arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasını ve İsrail’in Sina’dan 1982’ye kadar aşamalı bir şekilde çekilmesini öngören barış antlaşmasının imzalanması üzerine Mısır’ın Arap Birliğine üyeliği askıya alınmış ve Arap Birliği’nin merkezi Kahire’den Tunus’a taşınmıştır. Doğru cevap C'dir.

Camp David Anlaşması’yla, 1967’de İsrail’e kaptırdığı topraklarını (Sina’yı) geri almayı garanti eden Mısır, bu defa Arap dünyasının tepkisiyle karşılaşmıştır. Özellikle 1979 Martında Mısır ile İsrail arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasını ve İsrail’in Sina’dan 1982’ye kadar aşamalı bir şekilde çekilmesini öngören barış
antlaşmasının imzalanması üzerine Mısır’ın Arap Birliğine üyeliği askıya alınmış
ve Arap Birliği’nin merkezi Kahire’den Tunus’a taşınmıştır. Doğru cevap C'dir.

Irak’ın Kuveyt’i işgali ve sonrasında Irak’a karşı güç kullanılması sürecinde Filistinliler ve FKÖ, Irak’ı desteklemiş fakat bunun karşılığında yaklaşık 400.000 dolayındaki Filistinlinin Kuveyt’ten kovulmasıyla kalmamış FKÖ ve Arafat Arap dünyası tarafından o güne kadar sağlanan siyasi ve mali desteği kaybetmişti.

Nihai Statü Konuları şunlardır: Kudüs’ün statüsü, sınır sorunu, Yahudi yerleşimleri ve mülteciler sorunudur. Doğru cevap D'dir.

Netanyahu daha önce hiç yanaşmadığı “iki devletli çözümü” kabul etmiş görünüyorsa da iki devletli çözüm konusundaki yaklaşımı oldukça ilginçti ve Filistin tarafı açısından kabul edilebilir bir yaklaşım gibi görünmüyordu. Zira ortaya çıkacak Filistin devletinin silahsızlandırılmış olması koşulu getirilmekte ayrıca İsrail’in kurulacak Filistin devletini havadan, karadan ve denizden kontrol etmesi öngörülmekteydi. Ayrıca İsrail, söz konusu devletin güvenliğini sağlamak için bir başka devletten askerî destek istememesi için uluslararası garanti istemekteydi.

Orta Doğu ve barış kavramlarının birbirine çok uzak kavramlar olarak görülmesinin birden çok nedeni var. Bunlar arasında bölgenin doğal zenginliklere sahip olması ve bütün dinler için kutsal mekânların bu coğrafyada bulunması en başta gelmektedir. Bölgenin dünya enerji rezervlerinin yaklaşık yarısını bulundurmasının özellikle petrol ve doğal gazın gündelik hayatta artan önemine paralel olarak siyasi sorunlara yol açtığı söylenebilir. Tarihsel ve dinsel açıdan ise her üç dinin de doğuş yerinin bu topraklar olması, bölgeyi geçmişten günümüze geleneksel ve modern imparatorluklar için üzerinde mücadele edilmeye değer bir alan hâline getirmiştir. Özellikle Filistin bölgesi ve kutsal yerin içinde yer aldığı Kudüs (özellikle doğu Kudüs) bu anlamda merkezî bir öneme sahip bulunmaktadır. Bunlara ilave olarak bir de bölgenin Batılı ülkelerin desteğiyle İsrail tarafından işgal edilmiş olması ve bunun sürdürülmeye çalışılması bölgede istikrar ve güveni erişilmesi zor bir amaç hâline getirmektedir.

İngilizlerin bölgenin kaderini belirleyen asıl girişim yine Araplardan habersizce Yahudi ileri gelenleri aracılıyla Filistin’de bir Yahudi yurdunun kurulmasına verilecek güçlü destek vaadiydi. Dönemin İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour’ın adıyla bilinen Balfour Deklarasyonu, 1917 Kasım’ında yani Rusya’da Bolşevik devrimi (1917 Ekimi’nde) dolayısıyla yeni kurulan Sovyet yönetiminin savaştan çekildiğini açıklamasından hemen sonra gündeme gelmekteydi.

Filistin Komitesi’nin çalışmaları esnasında biri Çoğunluk Planı diğeri Azınlık Planı olarak bilinen iki görüş ortaya çıktı. Komitede Çekoslovakya, Hollanda, İsveç, Kanada, Guatemala, Peru ve Uruguay temsilcileri tarafından desteklenen Çoğunluk Planı’na göre, Filistin Arap Devleti, Yahudi Devleti ve Kudüs Bölgesi olmak üzere üç ayrı bölgeye taksim edilmekteydi. Arap ve Yahudi devletleri 1 Eylül 1947’den itibaren iki yıllık bir geçiş döneminden sonra bağımsız olacaklardı.

İsrail devletinin kurulduğunun açıklanmasıyla beraber Mısır, Suriye, Ürdün, Lübnan ve Irak kuvvetlerinin Filistin’e girmeye başlamasıyla Birinci Arap-İsrail Savaşı resmen başlamış oldu. Savaş sonunda İsrail, Filistin topraklarının %78’ini (yani Gazze ve Batı Şeria hariç) ele geçirmiş bulunuyordu. Maalesef bu savaş her ne kadar Batı’nın ve Amerika Birleşik Devletleri’nin desteğiyle BM eliyle oluşturulmuş bir yapının provoke etmesiyle başlamıştır.

Güvenlik Konseyinin 19 Ekim 1948 tarihli ateşkes çağrısının taraflarca 22 Ekim’de kabul edildiğinin açıklanmasına karşılık çatışmalar durmadı. Öte yandan BM Genel Kurulu 11 Aralık 1948’de kabul ettiği 194 (III) sayılı kararla ABD, Fransa ve Türkiye temsilcilerinden oluşacak bir Filistin Uzlaştırma Komisyonu kurulmasına karar verdi. Kararın diğer hükümlerine göre Kudüs, güneyde Bethlehem’i (Beytüllahim) içine alacak şekilde sınırları çok geniş tutularak ayrı bir varlık olarak (corpus separatum) askersiz hâle getirilmekte ve BM gözetimine bırakılmaktaydı. Kararın üçüncü önemli unsuru mültecilere ilişkindi. Buna göre komşuları ile barış içinde yaşamak isteyen mültecilerin evlerine dönmelerinin sağlanması ve dönmek istemeyenlere ise tazminat ödenmesi öngörülmekteydi.

1967 Savaşı’na kadar Orta Doğu’da en önemli gelişme 1952’de Mısır’da darbeyle monarşiye son verilmesinin ardından 1954’te bütün denetimi ele geçiren Nâsır’ın darbenin yıl dönümü olan 26 Temmuz 1956’da Süveyş Kanalı Şirketini millîleştirdiğini açıklaması olmuştur.

İsrail’in 5 Haziran 1967’de saat 7:45’teki saldırısıyla başlayan ve Altı Gün Savaşı olarak bilinen savaş Mısır tarafından fark edildiğinde saatler 10:35’i göstermekteydi. Mısır’ın hava gücü daha henüz yerde iken etkisiz hâle getirilmiş ve devre dışı bırakılmıştı. Bundan sonra söz konusu olacak olan bir kara harekâtı bir hava savunmasından yoksun ve İsrail saldırılarına karşı korumasız hâlde yürütülecekti. Bu da özellikle Sina gibi coğrafik konumu dolayısıyla savunma imkânlarının daha kısıtlı olduğu bir bölgede yürütülen savaşta Mısır askerî kuvvetlerinin ağır kayıplar vererek geri çekilmesini beraberinde getirecekti.

Savaşın daha ilk gününde Arap güçlerinin %80’ini etkisiz hâle getiren İsrail, savaş sonunda Ürdün’ün elindeki Batı Şeria ve Doğu Kudüs’ü, Suriye’ye ait olan Golan Tepeleri’ni ve Mısır’a ait olan Gazze bölgesi ve Sina yarımadasını işgal etmişti. İsrail böylece 1947’deki Genel Kurulun taksim kararıyla kendine bırakılan toprakları 1967’de aşağı yukarı dört katına çıkarmış oluyordu. Ayrıca İsrail’in güvenliğine en büyük tehdidi oluşturan Mısır ordusu, bu karşılaşmada askerî kapasitesinin % 80’ini kaybetmişti.

1967 Savaşı, Arap-İsrail sorununu daha da karmaşık hâle getirmiştir. Savaş öncesinde sadece İsrail’in nihai sınırlarının tespiti ve mülteciler sorunu üzerinde durulurken artık komşusu olan Arap topraklarının büyük bir kısmını ele geçirmiş bir İsrail söz konusuydu. Şimdi tüm bunların geri verilmesi, Kudüs’ün Statüsü, Batı Şeria’nın durumu ve yeni ilavelerle 1,5 milyona varan ve sayıları giderek artan mülteci sorunu çözüm bekleyen sorunlar arasında yer almaktaydı. 1967 sonrasında uluslararası bir sorun hâline gelen Orta Doğu sorunuyla bundan sonra ABD ve SSCB başta olmak üzere bölge dışı güçler daha fazla ilgilenmek durumunda kalacaklardı.

Suriye ve Mısır’ın ortaklaşa kararlaştırdıkları bir savaş planı uyarınca 6 Ekim günü saat 14.00’te biri Suriye cephesinde diğeri Sina cephesinde olmak üzere iki cephede başlatılan bir sürpriz saldırı ile 1973 Ekim Savaşı başlamıştır. Savaşın ilk dört günü yani 10 Ekim’e kadar güneyde Mısır Sina’nın doğusuna zorlanmadan geçer ve Bar Lev Hattı’na kadar olan toprak parçasını kontrol altına alırken kuzeyde Suriye de 1967’de kaybettiği toprakları geri aldığı gibi daha da ileriye geçmiş ve her iki cephede İsrail’e ağır kayıplar verdirilmişti. Daha ilk gün Mısır Kanal’ın doğusuna 200.000 asker geçirirken sadece 200 asker kaybetmişti. Aslında bu ilk göstergelere bakıldığında Mısır, İsrail karşısında şaşırtıcı bir başarı göstermişti. Ayrıca Mısır’ın amacı daha ileriye gitmekten ziyade belli bir hatta durarak İsrail’I barışa zorlamaktı.