ORTA DOĞUDA SİYASET

Bu dönemde BM dört kimyasal silah uzmanını incelemelerde bulunmak amacıyla İran’a göndermiştir. Bu uzmanların hazırladıkları raporlar doğrultusun­da zamanın BM Genel Sekreteri Javier Perez de Cuellar Irak’ı resmen kınamış ve kimyasal silahların kullanımı konusunda 1925 tarihli Cenevre Protokolü’ne uy­maya davet etmiştir.

Savaşı kazandığı söylenen Irak, savaş sırasındaki harcama­ları dolayısıyla 80 milyar dolar civarında dış borç almak zorunda kalmıştır. Bu dış borçlar Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesinin temel gerekçelerinden birini oluşturmuştur.

İkinci Körfez Savaşı’nda, Irak lideri Saddam Hüseyin 2 Ağustos 1990 tarihinde beklenmedik bir şekilde büyük petrol rezervlerine sahip olan küçük Körfez ülkesi Kuveyt’i işgal etmiş ve Kuveyt’i ülkesinin 19. vilayeti ilan etmiştir. Böylece tarihte ilk kez BM üyesi bir devlet başka bir devlet tarafından tamamen işgal ve ilhak edilmiş­tir.

1984 yılında İran ordusunun ağır saldırıları karşısında bunalan Irak ordusu gerilemeye ve mevzi kaybetmeye, sonuçta İran ordusu Kürdistan eyaletinde sınırı geçerek Dicle Nehri’ne doğru ilerlemeye başlamıştır. Bu saldırıların sonucunda da İran, Irak’ın güneyinde bulunan petrol üretime merkezi Mecnun adasını işgal etmiştir. Ancak bataklık olan bu adada hareket etme güçlüğü olduğundan İran birlikleri sorun yaşamışlar. Savaşın bu aşamasında Irak ordusu, İran birliklerini geri püskürtmek için hardal gazı ve sinir gazı gibi zehirli gazlar, yani kitle imha silahları, kullanmaya başlamıştır. Tahminlere göre tara arın birbirlerine azami zararı verme çabası neticesinde sadece 1984 yılında İran’ın 300, Irak’ın ise 250 bin civarında askeri öldürülmüş veya yaralanmıştır.

İran Şahı Rıza Pehlevi (Tahta çıkışı: 26 Eylül 1941 - Devrilmesi:11
Şubat 1979).

Şah karşıtı gösteriler 1979 Ocak’ında İran geneline yayılmış ve gösterileri bastırma girişimleri başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Ülkedeki milliyetçiler, liberaller, sol gruplar, Kürtler ve esnaf gibi diğer kesimler de din adamlarına destek vermişlerdir.

Devrimle birlikte İran’da monarşi rejimi sona ermiş, devrim lideri tarafından geliştirilen “Velayet-i Fakih” olarak isimlendirilen ve şeriat esasları ile Şiilik mezhebinin temel ilkelerine dayalı dinî bir cumhuriyet rejimi kurulmuştur.

1960’lı yıllardan itibaren Kum şehri yönetim karşıtı faaliyetlerin merkezi
olmuş ve bu kesimi temsilen de Ayetullah Ruhullah Humeyni ön plana çıkmıştır.

1981 yılında rejime karşı daha çok sol kesimden gelenlerin kurduğu Halkın Mücahitleri Örgütü (HMÖ) rejime karşı silahlı mücadele başlatmıştır.

HMÖ dışında İslami İran’ın karşılaştığı en önemli ikinci iç tehdit Irak’ın da teşvikiyle Kürtlerin başkaldırmasıydı.

İran-Irak Savaşı 22 Eylül 1980 ile 20 Ağustos 1988 yılları arasında yaşanmış, iki taraftan bir milyondan fazla kişinin hayatına mal olan ve iki ülkeyi de ciddi ekonomik kayıplara uğratan ve hem siyasal hem de toplumsal olarak yıpratan bir bölgesel savaştır.

Öte yandan Irak ise General Abdülkerim Kasım’ın 1958 yılında gerçekleştirdiği darbeden sonra sosyalist bir çizgide siyaset yapmaya başlamıştı.

1975 yılında ise iki arasında imzalanan Cezayir Antlaşması ile bu sorun çözülmüştür. Varılan antlaşmaya göre İran, Irak yönetimine karşı isyan eden Kürtlere desteğini çekmiş, Irak da iki ülke arasındaki sınırın Şatt-ül Arap’ın en derin noktasından geçtiğini kabul etmek zorunda          kalmıştır.

M. Rıza Pehlevi ve kapitalizme karşı 1965 yılında kurulmuş olup silahlı mücadeleyi benimsemiştir.

İran İslam Devrimi, Ayetullah Humeyni liderliğindeki din adamlarının öncülük ettiği ve farklı siyasal, etnik ve ideolojik grupların destek verdiği halk kitlerinin despotik Şah Rıza Pehlevi yönetimine karşı gerçekleştirdikleri bir devrimdir.

Devrim lideri Humeyni 3 Haziran 1989 tarihinde ölünce din adamlarından
oluşan Uzmanlar Meclisi, Cumhurbaşkanı Ali Hamaney’i yeni dini lider (devrim
rehberi) olarak seçmiştir.

İran-Irak Savaşı 22 Eylül 1980 ile 20 Ağustos 1988 yılları arasında yaşanmış, iki
taraftan bir milyondan fazla kişinin hayatına mal olan ve iki ülkeyi de ciddi ekonomik kayıplara uğratan ve hem siyasal hem de toplumsal olarak yıpratan bir
bölgesel savaştır.

İkinci Körfez Savaşı’nda, Irak lideri Saddam Hüseyin 2 Ağustos 1990 tarihinde
beklenmedik bir şekilde büyük petrol rezervlerine sahip olan küçük Körfez ülkesi
Kuveyt’i işgal etmiş ve Kuveyt’i ülkesinin 19. vilayeti ilan etmiştir.

İkinci Körfez Savaşı’nın çok farklı nedenleri bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, Irak’ın Kuveyt ile yaşadığı sorunlardır. İkinci olarak, Irak’ın İran’la girdiği bölgesel rekabet Kuveyt’in işgal edilmesi isteğini ve ihtiyacını arttırmıştır.Üçüncü neden, İran’la yaptığı uzun yıpratıcı savaş sırasında Irak’ın ekonomik durumu çok kötüleşmişti. Dördüncü neden, Kuveyt’in petrol politikasının Irak’a zarar verdiği iddiasıdır. Beşinci neden ise Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte Arap dünyasında ortaya çıkan demokratikleşme beklentisi Saddam’ı endişelendirmiştir.