ORTA DOĞUDA SİYASET

İran İslam Devrimi, Ayetullah Humeyni liderliğindeki din adamlarının öncülük ettiği ve farklı siyasal, etnik ve ideolojik grupların destek verdiği halk kitlerinin despotik Şah Rıza Pehlevi yönetimine karşı gerçekleştirdikleri bir devrimdir. İran’da devrim hareketinin başlamasıyla 1 Şubat 1979’da sürgünden İran’a gelen Humeyni, devrim sonundan 3 Haziran 1989’daki ölümüne kadar İran’ı yönetmiştir.

Bölgenin tek seküler rejimi olan Türkiye, yeni dinsel cumhuriyet rejimini kendine bir tehdit olarak algılamış; İran’daki yeni rejim de Türkiye’deki rejimi ötekileştirmiştir. İkinci olarak, Batı bloku’na mensup bir ülke olan Türkiye, İran’ın revizyonist söylemini onaylamamış, aksine bunu bölgesel istikrar ve kendi güvenliği bakımından bir tehdit olarak algılamıştır. Üçüncü olarak, İslami İran Türkiye’ye karşı silahlı mücadele yürüten PKK ve diğer silahlı gruplara destek vermiştir. Bunun karşılığında da Türkiye, İran’a karşı mücadele eden Halkın Mücahitleri Örgütü mensuplarının Türkiye’de yaşamalarına göz yummuştur. Doğru yanıt B'dir.

Irak-İran savaşında sivil yerleşim birimlerine yoğun saldırılar olmuştur. Bu saldırılar sadece konvansiyonel yöntemlerle yapılmamış; aynı zamanda kimyasal silahlar ve İkinci Dünya Savaşı’ndan beri ilk kez kullanılan balistik füzelerle desteklenmiştir. Doğru yanıt E'dir.

Savaş boyunca Suriye’deki Nusayri ve Baas rejimi İran’ın yanında yer almıştır. İran’ı destekleyen tek bir bölge ülkesi vardı, o da Suriye. Nisan 1982 tarihinde İran’ın talebi üzerine Suriye, Irak petrollerini Akdeniz’e taşıyan Kerkük-Banyas Petrol Boru Hattı’nı kapatmıştır. Suriye’nin bu davranışının Irak’a aylık maliyeti yaklaşık 5 milyar dolar olmuştur. Doğru yanıt C'dir.

BM Güvenlik Konseyi Kuveyt'in işgalinin arkasından ardı ardına kararlar almış ve nihayetinde 29 Kasım 1990’da alınan 678 sayılı kararla Irak’ın işgali sona erdirmemesi hâlinde güç kullanımına izin vermiştir. Doğru yanıt A'dır

Tarafların savaştaki kayıpları arasında ciddi bir uçurum bulunmaktadır. Irak tarafında on binlerce asker ve sivil hayatını kaybederken koalisyon güçleri çok az sayıda  sadece birkaç düzine) kayıp vermiştir. Bağdat’ı ele geçirme imkânına sahipken ABD Başkanı Bush, savaşı sona erdirmiştir. Bölgesel siyaset bakımından ise bu savaş Araplar arası ilk savaş olmastır. İki tarafta da Arap orduları savaşmıştır. Kuzey Afrika’dakiler dâhil tüm Arapların taraf olduğu ilk savaştır. Ayrıc ABD ilk kez Orta Doğu’ya yönelik bu kadar geniş ölçekli bir müdahalede bulunmuştur. Doğru yanıt D'dir.

İkinci Körfez Savaşı, petrol fiyatları, kara taşımacılığı, müteahhitlik hizmetleri ve ihracat üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle Türkiye ekonomisinin önemli kayıplara uğramasına sebep olmuştur. Kerkük-Yumurtalık petrol boru hattının kapatılması, bir yandan petrol ithalatını güçleştirirken bir yandan da petrol ile taşımadan doğan geliri ortadan kaldırmış, izleyen yıllarda ise düşük seviyelere çekmiştir. Savaşın hemen ardından, Irak’ın dünya ile bağlantısının büyük ölçüde kesilmesi, petrol gelirleri dolayısıyla satın alma gücü yüksek kamu kesimi bulunan Irak’ın müteahhitlik hizmetlerini kapsayan inşaat ve taahhüt faaliyetlerini de durdurmuştur. Müteahhitlik hizmetlerinde dünyanın önde gelen ülkelerinden olan Türkiye, bu en yakın pazarını kaybetmiştir. Öte yandan Irak’ta oluşan istikrarsızlık ve otorite boşluğu, aynı zamanda Türkiye’nin güvenlik politikalarını olumsuz
etkilemiştir. Doğru yanıt E'dir.

BM Güvenlik Konseyi daimi üyelerinden Fransa, Rusya ve Çin’in yanı sıra, geçici üyelerden Almanya ve Suriye Irak’a karşı güç kullanılmasına kesinlikle karşı olduğunu açıklarken Meksika ve Kanada da güç kullanılmasına karşı olan ülkeler arasında yer almıştı. Diğer taraftan Güvenlik Konseyinin geçici üyelerinden olan Pakistan, Angola, Kamerun, Gine ve Şili kararsızlar arasında yer alırken, Bulgaristan, ABD ve İngiltere ile birlikte hareket etmeyi tercih etmişti. Doğru yanıt D'dir.

Koalisyon güçleri direnişi şiddet yoluyla sonlandıramamaları üzerine Saddam rejiminin devrilmesinin ardından sistemden dışlanan Sünni Arapları yeni siyasal sisteme entegre etmek için çeşitli girişimlerde bulunmuştur. Bu girişimlere paralel olarak Koalisyon güçlerine karşı yapılan saldırılar giderek azalmıştır. Doğru yanıt E'dir.

Hazırlanan yeni anayasanın 15 Ekim 2005’te referanduma sunulması ve kabul edilmesiyle Saddam sonrası yeni bir dönem anayasal açıdan da başlamıştır. Bu bağlamda 2005 Aralık’ında gerçekleştirilen Meclis seçimleri ile beraber Irak’ta kalıcı bir hükümet de kurulabilmiştir. 20 Mayıs 2006’da kurulan ilk kalıcı Hükûmetin Başbakanlığını Nuri el Maliki yapmıştır. Doğru yanıt A'dır.

1980-1988 yılları arasında İran-Irak Savaşı yaşanmıştır.

1981 yılında rejime karşı daha çok sol kesimden gelenlerin kurduğu Halkın Mücahitleri Örgütü (HMÖ) rejime karşı silahlı mücadele başlatmıştır.

İran İslam Devrimi, Ayetullah Humeyni li­derliğindeki din adamlarının öncülük ettiği ve farklı siyasal, etnik ve ideolojik grupların destek verdiği halk kitlerinin despotik Şah Rıza Pehlevi yönetimine karşı gerçekleş­tirdikleri bir devrimdir.

Bütün bu sorunların varlığını potansiyel olmaktan gerçek bir çatışma ortamına alan da iki ülke arasındaki sınır sorunlarıdır. 1937 yılında imzalanan İran-Irak Sınır Antlaşması ile Irak’a bırakılan 200 km uzunluğundaki Şatt-ül Arap Suyolunu iki ülke arasında ciddi bir gerilim konusu olmuştur.

Bu dönemde ayetullahların kullandığı dinsel ve siyasal söylem geniş halk kit­leleri tarafından kabul görmüş, bu da din adamlarının siyasi gücünü daha da art­tırmıştır. 1960’lı yıllardan itibaren Kum şehri yönetim karşıtı faaliyetlerin merkezi olmuş ve bu kesimi temsilen de Ayetullah Ruhullah Humeyni ön plana çıkmıştır.

1978’de Saddam yönetimi tarafından Irak’tan çıkarılan Humeyni, daha sonra Paris’e geçmiştir. İran’da devrim hareketinin başlamasıyla 1 Şubat 1979’da İran’a dönen Humeyni, devrim sonundan 3 Haziran 1989’daki ölümüne kadar İran’ı yönetmiştir.

İran-Irak Savaşı 22 Eylül 1980 ile 20 Ağustos 1988 yılları arasında yaşanmış, iki taraftan bir milyondan fazla kişinin hayatına mal olan ve iki ülkeyi de ciddi eko­nomik kayıplara uğratan ve hem siyasal hem de toplumsal olarak yıpratan bir bölgesel savaştır. 20. yüzyılın en uzun süreli konvansiyonel savaşı olan İran-Irak Savaşı, yüzyılın son çeyreğinde Orta Doğu’daki iki ülke arasında meydana gelen ve daha çok dinsel bölünmeler, sınır sorunları ve siyasal farklılıklar gibi nedenler­den dolayı gerçekleşen çok-boyutlu bir Arap-Fars savaşıdır. Bazıları bu olaya ta­rafları niteleyen ülkeleri dikkate alarak İran-Irak Savaşı derken, bir grup gözlemci ise savaşın yaşandığı bölgeyi nazarı dikkate alarak Birinci Körfez Savaşı olarak isimlendirmektedir.

Yukarıda sayılan üç sebebin dışında Satt’ül Arap bölgesindeki sınır sorunları da savaşın sebepleri arasındadır.

İran-Irak Savaşı 22 Eylül 1980 ile 20 Ağustos 1988 yılları arasında yaşanmıştır.

ABD ve Batı Irak’a devrim sonrasında İran’ın batının desteğini kaybetmesinden dolayı, Sovyetler Birliği ise Irak’ın sosyalist söylemlerinden dolayı destek olmuşlardır.