ORTA DOĞUDA SİYASET

Halkın Mücahitleri Örgütü, İran İslam Cumhuriyetini yıkmayı amaçlayan örgüttür. M. Rıza Pehlevi ve kapitalizme karşı 1965 yılında kurulmuş olup silahlı mücadeleyi benimsemiştir. 1981 yılında rejime karşı silahlı mücadele başlatmıştır. Haziran 1981’de bir karşı darbe teşebbüsünde bulunan HMÖ ile Devrim Muhafızları arasında yüzlerce insanın ölümüyle neticelenen şiddetli sokak çatışmaları yaşanmıştır. HMÖ militanları bu olaydan sonra suikastlara başlamış, sadece 1981 yılının son çeyreğinde yüzlerce üst düzey kişiyi öldürmüştür. 2001 yılında silahlı mücadeleyi terk ettiğini açıklamıştır. Günümüzde seküler bir yönetim için çabalamakta olup sürgünde parlamento rolünü üstlenmiştir. Doğru cevap C’dir.

Devrim lideri Humeyni 3 Haziran 1989 tarihinde ölünce din adamlarından oluşan Uzmanlar Meclisi, Cumhurbaşkanı Ali Hamaney’i yeni dinî lider (devrim rehberi) olarak seçmiştir. Ağustos 1989’da da Meclis Başkanı Haşimi Rafsancani de büyük bir çoğunlukla Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. Bu yönetim değişikliği, İslami İran’ın siyasal söyleminin yumuşamasını beraberinde getirmiş ve ulusal çıkarlar İslami doktrinin önüne geçmiştir. Rafsancani Yönetimi daha çok devrimin oturduğu ve istikrar kazandığı bir dönem olarak görülmüştür; çünkü bu dönemde rejimin söyleminde bir yumuşama olmuştur. Doğru cevap A’dır.

Birinci Körfez Savaşı’nın ülke, bölge ve dünya siyasetinden kaynaklanan bazı önemli nedenleri vardır. Bu nedenlerin başında iki ülke arasındaki dinsel farklılıklar tarafından beslenen tarihsel çatışmaydı. İran-Irak Savaşı’nın nedenlerinden biri de iki ülke arasındaki siyasal ve ideolojik farklılıklardı. Bazı gözlemciler ise savaşın çıkışını, kendi rejimini tehdit altında gören Saddam Hüseyin’in yanlış bir hesaplamayla İran’ı işgal etme isteğine bağlamaktadır. Savaş’ın başka bir nedeninin de Saddam Irak’ının Arap dünyası liderliğine oynaması olduğu ifade edilmiştir. Bütün bu sorunların varlığını potansiyel olmaktan gerçek bir çatışma ortamına alan da iki ülke arasındaki sınır sorunlarıdır. İki ülke arasındaki gerginliğin önemli bir nedeni de Kürt Sorunu olmuştur. Yukarıda sayılan siyasal nedenlerin dışında Saddam’ın İran’a saldırmasının bir de ekonomik nedeni vardı. İran’ın önemli petrol bölgelerini ve zengin doğal kaynaklarını ele geçirerek bölgenin en caydırıcı gücü ve dünyanın en rekabetçi ve güçlü ekonomisi olmaya çalışmıştır. Saddam Irak’ı ayrıca önemli ticaret yollarını ele geçirerek dünya ticaretinde hatırı sayılır bir devlet olmayı arzulamıştır. Doğru cevap C’dir.

Birinci Körfez Savaşı boyunca Suriye’deki Nusayri ve Baas rejimi, benimsediği Arapçılık ideolojisine ihanet ederek İran’ın yanında yer almıştır. İran’ı destekleyen tek bir bölge ülkesi vardı, o da Suriye. Nisan 1982 tarihinde İran’ın talebi üzerine Suriye, Irak petrollerini Akdeniz’e taşıyan Kerkük-Banyas Petrol Boru Hattı’nı kapatmıştır. Suriye’nin bu davranışının Irak’a aylık maliyeti yaklaşık 5 milyar dolar olmuştur. Ancak İran’ın galibiyetini kendi güvenlikleri bakımından tehlikeli gören Suudi Arabistan ve Kuveyt başta olmak üzere Körfez ülkeleri, Irak’a mali destekler vererek muhtemel bir mali çöküşten kurtarmıştır. Doğru cevap D’dir.

Savaşın Türkiye üzerinde önemli etkileri olmuştur. Türkiye’nin iki komşusu arasında yaşanan bu yıpratma bir taraftan Türkiye üzerinde olumsuz etkisi olurken bir taraftan da olumlu etkileri olmuştur. Bir genelleme yapmak gerekirse savaşın Türkiye’ye siyasal olarak olumsuz, iktisadi olarak ise olumlu bir etkisi olmuştur. Doğru cevap A’dır.

İran-Irak Savaşı 22 Eylül 1980 ile 20 Ağustos 1988 yılları arasında yaşanmış, iki taraftan bir milyondan fazla kişinin hayatına mal olan ve iki ülkeyi de ciddi ekonomik kayıplara uğratan ve hem siyasal hem de toplumsal olarak yıpratan bir bölgesel savaştır. 20. yüzyılın en uzun süreli konvansiyonel savaşı olan İran-Irak Savaşı, yüzyılın son çeyreğinde Orta Doğu’daki iki ülke arasında meydana gelen ve daha çok dinsel bölünmeler, sınır sorunları ve siyasal farklılıklar gibi nedenlerden dolayı gerçekleşen çok-boyutlu bir Arap-Fars savaşıdır. Doğru cevap B’dir.

İkinci Körfez Savaşının bölgesel siyaset bakımından dikkat çeken ilk özelliği bu savaşın Araplar arası ilk savaş olmasıdır. İki tarafta da Arap orduları savaşmıştır. İkinci olarak Kuzey Afrika’dakiler dâhil tüm Arapların taraf olduğu ilk savaştır. Üçüncü olarak da ABD ilk kez Orta Doğu’ya yönelik bu kadar geniş ölçekli bir müdahalede bulunmuştur. Doğru cevap B’dir.

BM Güvenlik Konseyi daimi üyelerinden Fransa, Rusya ve Çin’in yanı sıra, geçici üyelerden Almanya ve Suriye Irak’a karşı güç kullanılmasına kesinlikle karşı olduğunu açıklarken Meksika ve Kanada da güç kullanılmasına karşı olan ülkeler arasında yer almıştı. Diğer taraftan Güvenlik Konseyinin geçici üyelerinden olan Pakistan, Angola, Kamerun, Gine ve Şili kararsızlar arasında yer alırken, Bulgaristan, ABD ve İngiltere ile birlikte hareket etmeyi tercih etmişti. Avrupa ülkelerinden başta İspanya olmak üzere İtalya, Danimarka, Portekiz’in yanı sıra, eski Doğu Bloğu üyelerinden Polonya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Arnavutluk, Hırvatistan, Estonya, Letonya, Litvanya, Makedonya, Romanya, Slovakya ve Slovenya da ABD ve İngiltere’nin yanında yer almaktaydı. Bununla beraber, Avrupa ülkelerinden Fransa, Almanya ve Belçika’nın yanı sıra, İsrail hariç tüm Orta Doğu ve İslam ülkelerinin karşı çıktığı, Amerika’nın tek taraflı güç kullanma isteğine Türkiye ve Endonezya da açıkça karşı çıkan ülkeler arasında yer almaktaydı. Doğru cevap D’dir.

Irak’ta aktif savaşın 1 Mayıs 2003’te sona erdiği ilan edilse de bu ülkedeki Amerikan ve İngiliz güçleri Irak’ta kalmaya devam etmiştir. 2009 yılının başında Irak’ta hâlâ yaklaşık 50.000 Amerikan askeri bulunmaktaydı. İngiltere, ülkedeki askerî birliklerini 30 Nisan 2009’dan itibaren çekmeye başlamıştı. ABD ise bir süre daha Irak’ta kalmaya devam etmiş ve 18 Aralık 2011’de son Amerikan muharip birliklerinin Irak’tan çekilmesiyle Üçüncü Körfez Savaşı’nın sona erdiği resmiyet kazanmıştır. Doğru cevap D’dir.

ABD, Saddam sonrası dönemde işgal güçlerine muhalif olmayan Şii, Sünni ve Kürt grupların, Irak’taki nüfuslarına göre oluşturulacak yeni idari yapıda temsil edileceğini ilan etmesine karşın gerçekte iktidarı Sünni Araplardan alarak Şii Arap ve Kürt gruplara vermekteydi. 2003 Temmuz’unda oluşturulan Irak Geçici Yönetim Konseyinin yanında bir de yeni bir Kabine oluşturulmuştu. Başkanlığın 9 kişi arasında dönüşümlü olarak hayata geçirilmesine karar verilen Irak Geçici Yönetim Konseyinin ilk başkanının Şii Dava Partisi sözcüsü İbrahim Caferi’nin olması kararlaştırılmıştı. Irak’ta işgalin ve Saddam rejiminin devrilmesinin ardından bir yandan da yeni bir anayasa yapım süreci başlamıştır. Doğru cevap C’dir.

1980-1988 yılları arasında İran-Irak Savaşı yaşanmıştır. Doğru cevap A seçeneğidir.

İran’da monarşi rejimi sona ermiş, devrim lideri tarafından geliştirilen “Velayet-i Fakih” olarak isimlendirilen ve şeriat esasları ile Şiilik mezhebinin temel ilkelerine dayalı dinî bir cumhuriyet rejimi kurulmuştur. Doğru cevap A seçeneğidir.

1981 yılında rejime karşı daha çok sol kesimden gelenlerin kurduğu Halkın Mücahitleri Örgütü (HMÖ) rejime karşı silahlı mücadele başlatmıştır. Doğru cevap B seçeneğidir.

Irak General Abdülkerim Kasım’ın 1958 yılında gerçekleştirdiği darbeden sonra sosyalist bir çizgide siyaset yapmaya başlamıştı. Doğru cevap C seçeneğidir.

1975 yılında ise iki ülke arasında imzalanan Cezayir Antlaşması ile bu sorun çözülmüştür. Doğru cevap C seçeneğidir.

İran’ın en büyük petrol şehri olan Abadan'dır. Doğru cevap E seçeneğidir.

Savaş boyunca Suriye’deki Nusayri ve Baas rejimi, benimsediği Arapçılık ideolojisine ihanet ederek İran’ın yanında yer almıştır. İran’ı destekleyen tek bir bölge ülkesi vardı, o da Suriye.  Doğru cevap D seçeneğidir.

İran’a en fazla silah satan Kuzey Kore, aynı zamanda İran ile Komünist Blok ülkeleri arasında aracılık yapmıştır. Doğru cevap A seçeneğidir.

İran-Irak Savaşı sırasında Türkiye tarafsız kalmış, iki tarafa da silah satmayı reddetmiş, ancak iki ülkeye de sivil yardımlarda bulunmuştur. Doğru cevap E seçeneğidir.

Irak’ın Kuveyt’i işgali ve arkasından düzenlenen müdahale nedeniyle Türkiye’nin uğradığı ekonomik kayıp, rakamsal olarak ölçülebilmekteydi. Bununla beraber, söz konusu gelişmelerin insani ve güvenlik anlamında oluşturduğu kayıplar, rakamlarla ifade edilemez boyutta olmuştur. Doğru cevap A seçeneğidir.