MÜZECİLİK VE SERGİLEME

19. yüzyıl ikinci yarısında müzenin bir kurum olarak ortaya çıkmasına yönelik ilk adım, Tophâne-i Âmire müşiri Ahmed Fethi Paşa (1801-1858) tarafından atılmıştır. Ahmet Fethi Paşa 1846 yılında Aya İrini’deki Dârü’l- Eslihâ denilen koleksiyonu zenginleştirmiş ve sınıflama yaparak Mecmua-i Esliha-ı Âtika (eski toplar, silahlar, kılıçlar, zırhlar...) ve Mecmua-i Âsâr-ı Atika (heykeller, lahitler, Antik Çağ’dan ve Bizans uygarlığından kalma çeşitli arkeolojik eserler, mimari parçalar...) olmak üzere iki ana bölüme ayırmıştır.

Osman Hamdi Bey, 2 Eylül 1882’de Sultan II. Abdülhamid (1876-1909) tarafından Çinili Köşk’teki Müze-i Hümâyun’un müdürü olarak (Dr. Dethier ölümünden sonra) en uygun kişi olduğu düşünülüp atanmış ve aynı zamanda 1883’te kurulan Sanayi-i Nefise Mektebi’nin müdürlüğünü de beraber yürütmüştür. Türkiye’de ilk bilimsel kazıları başlatan Osman Hamdi Bey, Adıyaman Nemrut Dağı, Lübnan’da Sayda (Sidon) Krallar Mezarı, Muğla-Lagina kazılarını yürütmüştür.

Osman Hamdi Bey öncülüğünde; hem Anadolu’daki kazıları takip etmek hem de yurt dışına eser kaçırılmasını önlemek için 1884’te yeni Âsâr-ı Atika Nizamnâmesi’nin çıkarılması da önemli bir gelişmedir. Kaçak ya da izin alarak kazı yapan çok sayıda yabancı gezgin ve bilim adamının yurt dışına eser çıkarmaması için sıkı bir takip başlatılmıştır. Dolayısıyla ülkedeki kültür mirasının öneminin fark edilmeye başladığı bu yıllarda çıkarılan bu kanunla ülkedeki eserlerin tek sahibinin Osmanlı hükûmetinin olduğu vurgulanmıştır.

Türkiye’de halka açık ilk resim sergisi, Sultan Abdülaziz döneminde Paris’te eğitim almış ressam Şeker Ahmed Paşa’nın öncülüğünde (resim öğretmenliği yaptığı İstanbul’da Sultanahmet Sanayi Mektebi’nde) çok sayıda yerli ve yabancı sanatçının katılımıyla 27 Nisan 1873’te açılmıştır. Bu serginin ardından 1 Temmuz 1875’te yine Şeker Ahmed Paşa öncülüğünde ikinci bir sergi daha düzenlenmiştir. Her iki sergiye de ilgi gösterilmiş ve geniş bir katılım olmuştur. Sonraki yıllarda; resmin yanı sıra heykel, mimari tasarım gibi çeşitli sanat dallarına da yer verilen başka sergiler açılmıştır

Cumhuriyet’in ilanından sonra, 1937 yılında Atatürk’ün emriyle Güzel Sanatlar Akademisi’ne bağlı olarak Dolmabahçe Sarayı Veliaht Dairesi’nde kurulan İstanbul Resim ve Heykel Müzesi ise Türkiye’nin ilk modern sanat müzesi olarak açılmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde açılan bu müzeler ve sergiler yeni bir ulus inşa etme sürecinin önemli bir parçası olmuştur.

Türkiye’de çağdaş müzeciliğin gelişmesi açısından önemli bir gelişme de 1950’li yıllarda UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) ve ICOM’a (Uluslararası Müzeler Konseyi) üye olunmasıdır. 1948 yılında karar verilse de 1956 yılında ICOM’un Türkiye Milli Komitesi kurulmuş ve bununla müzecilik alanında uluslararası iş birliğinin geliştirmesi amaçlanmıştır.

Türkiye’de 1980’li yılların başından itibaren özel müzelerin kurulmaya başlaması çağdaş müzeciliğin tarihsel gelişiminde önemli bir aşamayı daha başlatmıştır. 14 Ekim 1980 tarihinde İstanbul’da kurulan Sadberk Hanım Müzesi ülkemizde kurulan ilk özel müzedir. Vehbi Koç’un eşi Sadberk Koç’un hayatı boyunca topladığı kişisel koleksiyonunu sergilemek üzere Sarıyer’deki Büyükdere-Azaryan Yalısı’nda açılan bu müzeye 1988 yılında, Avrupa çapında sivil toplum kuruluşlarını birleştiren ve uluslarararası kültürel miras koruma örgütleri federasyonu olan Europa Nostra (Avrupa Kültürel Miras Kuruluşları Federasyonu) ödülü verilmiştir.

İstanbul-Bayrampaşa’da Türkiye ve Norveçli yatırımcılar tarafından 23 Nisan 2010’da kurulan ve benzerleri Norveç, İsveç gibi soğuk iklime sahip ülkelerde görülen Magic Ice (Sihirli Buz Müzesi), tasarımıyla 2011 Avrupa Gayrimenkul Ödülleri (International Property Awards) En İyi Kamu Hizmet Binası İç Mimarisi dalında dünya birinciliği almıştır.

21. yüzyılın ilk çeyreğini yaşadığımız bu yıllarda modern anlayışa sahip müzelerin açılması yönünde girişimler sürmektedir. Gaziantep’te 2011 yılında açılan Zeugma Mozaik Müzesi; hem dünyadaki en büyük mozaik müzesi olması hem de mimarisi, sergileme teknikleri, teknoloji kullanımı gibi özellikleriyle Türkiye ve dünyanın en ünlü müzelerinden biri olmuştur. Gaziantep’te eski Tekel Fabrikası’nın yerine kurulan müzede Gaziantep-Nizip’teki Fırat Nehri kıyısında yer alan Zeugma Antik Kenti’nden çıkarılan yaklaşık iki bin yıllık mozaikler, villalar, duvar resimleri, çeşmeler, mimari eserler sergilenmektedir.