MİMARLİK TARİHİ

Avrupa modern mimarlık anlayışının ABD koşullarında yeniden yorumu olan “Uluslararası Üslup” ortaya çıkmış ve buradan tüm dünyaya yayılmıştır.

Savaş sonrası toparlanma sürecinin tamamlanmasının ardından mimari arayışların ve tasarım çeşitliliğinin yoğun olduğu dönem, 1960 sonrasıdır. 1960 sonrası, Batı’nın savaş yaralarını sardıktan sonra ekonomik açıdan refaha kavuştuğu, toplumsal tabulara başkaldırı, çeşitli grupların hak ve özgürlük arayışları gibi farklı taleplerin ortaya çıktığı, farklı arayışlara yöneldiği, bunlara paralel olarak teknolojik gelişmelerin hız kazandığı, çoğulcu bir dönemdir. Batı’da bu dönemde Post-modern mimarlık ortaya çıkmıştır. Sorunun cevabı değildir.

1980’li yıllar ise, Dünyada ve Türkiye’de yeni gelişmelerin gerçekleştiği yeni bir dönüm noktası olmuştur. Dünyada küreselleşme dönemi, Türkiye’de ise dünyadaki bu ekonomik etkilerle materyalist bakış açısının ve tüketim kültürünün hâkim olduğu, değerlerin aşınıma uğradığı dönemdir.

50’li yıllar Türkiye’sinde yapı sektöründe büyük ölçüde daralma yaşanmıştır. Yanlış bir cümledir.

50’li yıllar Türkiye’sinde yapı sektörü hızla canlanmış, büyük ölçüde ve lüks yapı malzemesi dışalımı gerçekleşmiş, ithal edilen malzemeler bağlı oldukları kullanım, biçim ve bunların gerisindeki düşünce kalıplarını da beraberinde getirmişlerdir.

Kare veya dikdörtgen gibi asal geometrik biçimler kullanılmıştır.

Genellikle yatay konumda bir dikdörtgenler prizmasından oluşan kütle üzerinde yükselen tek bir prizmatik kütle en belirgin özelliktir.

Saçak yerine teras çatı kullanılmıştır.

Prizmatik kütleden oluşan yapıların teras çatılarında, Le Corbusier tasarımlarına benzer eğrisel biçimlerden oluşan plastik öğeler, parabolik veya tonozlu eğrisel örtülü hacimler düzenlemek oldukça yaygındır.

1980 sonrası mimarlık etkinliğinde öncelik ve ağırlık kazanan yapı programları şunlardır:

Resmi yapılar, eğitim ve kültür yapıları,

Sanayi ve ticaret kuruluşlarının yönetim / hizmet yapıları,

Sanayi yapıları, iş ve alışveriş merkezleri, turizm yapıları,

Restorasyon ve koruma çalışmaları, konutlar,

Fonksiyonalizm Modern mimarlığın temelini oluşturan, yapıların işlevden yola çıkarak tasarlanması anlayışına dayanmaktadır.

Emin Onat ve Sedad Hakkı Eldem’in tasarladığı İstanbul Adliye Sarayı

Turgut Cansever ve Abdurrahman Hancı’nın Büyükada Anadolu Kulübü

ABD’li SOM’in Sedad Hakkı Eldem’in de katkısıyla tasarladıkları İstanbul Hilton Oteli

Nevzat Erol’un tasarımı olan İstanbul Belediye Binası

1950 modernizminin örneklerindendir.

Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (Cengiz Bektaş, Vedat Özsan, Oral Vural, 1968 yılında  yapılmıştır.

Türkiye’de ise, 1950’ler çok partili sisteme geçişle birlikte siyasette iktidar değişikliği ve önemli sosyo-kültürel değişimlere yol açacak yeni bir ekonomik modeli getirmiştir. Bu dönemde dışa açılma politikasının bir sonucu olarak, dönemin batı mimarlığını oluşturan katı rasyonel anlayıştaki Uluslararası Üslup, Türkiye’de de geçerli olan mimari yaklaşım olmuştur.

Uluslararası sisteme açılış ve benimsenen model, toplumsal yapıda yol açtığı gelişmelerin yanında, Türkiye’nin mimarlık geleneklerini de değişikliğe zorlamış ve değiştirmiştir. Bu değişiklikler şöyle sıralanabilir:
• Osmanlı’dan beri yapı talebinin kaynağı, kamu yapıları aracılığıyla daima devlet iken,
1950’lerden sonra mimarlığı yönlendirmede artık gelişmeye başlayan iş çevrelerinin istekleri, beğenileri ve değer yargıları da egemen olmaya başlamıştır. Ancak, özel
sektörün güçlenmeye başlamasına ve verdikleri işler aracılığıyla yapılardaki beğeniyi saptamaya çalışmalarına karşın, bu dönemde önceki dönemlerden daha fazla kamu yapısı inşa edilmiştir. Dolayısıyla, Türk mimarlığındaki biçim tercihleri, kamu kurumları için yapılan binalar ile belirlenmiştir.
• Türkiye mimarlığının tipolojik programına, yeni ekonominin ve genişleyen iş hacminin
gereksinimleri doğrultusunda ofis-büro, market vb. gibi yeni yapı tipleri katılmıştır.
• Marshall Yardımı’nın tarımda makineleşmeye yöneltmesiyle, işgücünü kırsal alandan kentlere göçe zorlayan süreç başlamıştır. Böylelikle, Türkiye’nin toplumsal coğrafyasıyla birlikte kentlerin fizik yapısı da değişime uğramaya başlamış ve mimarlığın geleceği dramatik biçimde etkilenmiştir.
• Dış yardımın yerli yapı endüstrisini yalnızca kaba inşaat malzemesi (çimento, tuğla, kiremit, cam) ile sınırlandırmış olması ve serbest ticaret rejimi, inşaat malzemesi dışalımını kolaylaştırmıştır. Böylece, 50’li yıllar Türkiye’sinde yapı sektörü hızla canlanmış, büyük ölçüde ve lüks yapı malzemesi dışalımı gerçekleşmiş, ithal edilen malzemeler bağlı oldukları kullanım,
biçim ve bunların gerisindeki düşünce kalıplarını da beraberinde getirmişlerdir. Doğru yanıt A seçeneğidir.

Bu dönemde mimarlar açısından ortaya çıkan bir diğer önemli gelişme, 1954’te Mimarlar Odası’nın kurulmasıdır. Doğru yanıt B seçeneğidir.

1960’ların başına kadar süren bu dönem, Türk mimarlığının dış yayınlarla ve dış etkilerle beslendiği, evrensel bir tutumun ifadesi olan bir dönemdir. Bu dönemde mimarlar kendilerini Batı’nın bir parçası saymışlar, bir kimlik sıkıntısı içinde olmamışlardır. Bununla birlikte, Türkiye için “Batı”nın anlamı değişmiştir. İkinci Dünya Savaşı öncesinde bu kavram Avrupa ile
özdeş tutulurken, savaş sonrasında Batı”nın lideri olarak ortaya çıkan ABD, Türkiye açısından yeni bir model olmuştur ve Amerikan imgeleri, yaşamın her kesiti için üstün bir statü niteliği kazanmıştır. Doğru yanıt C seçeneğidir.

Uluslararası Üslup, Türkiye’de genel olarak Ulusal Mimarlık Akımı ideolojisi ile yetiştirilmiş mimarlar tarafından uygulanmıştır. Büyük çoğunluğu yabancı dil bilmeyen, yabancı ülkeleri tanımayan mimarlar, gelişmiş ülkelerdeki mimarlık hareketlerini, sadece yabancı dergilerdeki
fotoğraflardan izleyerek tanımışlardır. Bu nedenle Türkiye’de 1950’li yıllardaki bu durum, “dergi mimarlığı dönemi” olarak da nitelendirilmektedir. Türkiye’deki yapı teknolojisinin bu ülkelerdeki düzeye
erişmemiş olması nedeniyle, bu tasarımların teknolojik üstünlüklerini uygulayamamışlardır. Bu yüzden, çoğu proje aşamasında kalmış, uygulanabilenler ise yüksek maliyetli olmuş ya da yapım
aşamasında değişikliğe uğramıştır. Bu üslubun kullandığı malzemelerden çelik,
Türkiye’de pahalı ve uygulama tekniği bilinmeyen bir malzeme olduğu için, bilinen bir malzeme olan betonarmeye yönelinmiştir. Bu nedenle bizdeki Uluslararası Üslup uygulamaları ülkenin sınırlı imkânları içinde, yerel düzeyde kalmıştır. Ortaya çıkan bu durum, ülkedeki mimarlık eğitiminden de kaynaklanmıştır. Uluslararası Üslup ile tanışan öğrenciler ilk tasarımlarını Batı’daki uygulamaları
biçimsel olarak taklit ederek gerçekleştirmişlerdir. Ancak sonraki dönemlerde mimarlık okullarının
eğitim kadroları Batı ülkelerine giderek çalışma fırsatı bulduklarında mimarlığın temel konularına ilişkin yeni temaları ele almaya başlamışlar, Uluslararası Üslup’un ilkelerinin daha derinden anlaşılarak
benimsenmesini sağlamışlardır. Doğru yanıt D seçeneğidir.

Modern Amerikan mimarlığının etkisi altında Türkiye’de 1950’lerde ortaya çıkan modernizmin ikinci evresinde başlıca mimari özellikler şöyle sıralanabilir:
• Kare veya dikdörtgen gibi asal geometrik biçimler kullanılmıştır.
• Genellikle yatay konumda bir dikdörtgenler prizmasından oluşan kütle üzerinde yükselen tek bir prizmatik kütle en belirgin özelliktir.
• Saçak yerine teras çatı kullanılmıştır.
• Prizmatik kütleden oluşan yapıların teras çatılarında, Le Corbusier tasarımlarına benzer eğrisel biçimlerden oluşan plastik öğeler, parabolik veya tonozlu eğrisel örtülü hacimler düzenlemek oldukça yaygındır.
• Cephelerde betonarme karkas strüktür sistemini ve pencere bölmelerini ızgara sistemde dik açılı kafes örgü biçiminde dışlaştıran cephe dokusu, tasarımın en önemli özellikleri arasındadır.
• Dönemin en gözde cephe kaplama malzemesi, markasının adı (BeTeBe) ile anılan cam mozaiktir.
• Sağladığı saydamlık, hafiflik gibi özellikler nedeniyle geniş cam yüzeylere önem verilmiştir. Doğru yanıt E seçeneğidir.

Kızılay Emek İşhanı (Enver Tokay, İlhan
Tayman, 1959), Türkiye’nin ticari ofis mekânı olarak tasarlanan ilk gökdelenidir ve ilk giydirme cepheli yapıdır. Yapıda kullanılan betonarme teknolojisi, sonraki dönemde yapılacak olan yüksek yapılar için örnek oluşturmuştur. Doğru yanıt E seçeneğidir.

1960’lı yıllar, Türkiye’de planlı ekonomik politikaların uygulamaya konduğu ve hızlı sanayileşmeye geçildiği yıllardır. Bu durumun, mimarlık ortamına doğrudan etkileri olmuştur. Yapı malzemesi
endüstrisinin kurulup gelişmesi gerçekleştirilmiştir. Malzemenin iç pazardan sağlanabilir olması, yapım faaliyetlerinin istikrar kazanmasını ve yapıların teknik düzeyinin yükselmesini sağlamıştır. 60’lara doğru başlayıp 70’lerdan sonra yaygınlaşacak olan yapsatçılıkta ise mimar, yapsatçı adına tasarım yaparak, kullanıcıyı büyük ölçüde tasarım sürecinin dışında tutan bir düzen içinde yer almıştır. Bu dönemde, niteliği açısından mimarları iki farklı grupta değerlendirmek doğrudur. Yarışma
yönetmeliklerindeki kısıtlamaların yenilikçi tasarımlara engel olması nedeniyle, çoğunlukla yarışmalardan kayda değer sonuçlar alınamamıştır.Bu yirmi yıllık dönemde, mimarlık okullarının eğitim programlarında da değişiklikler olmuştur. Doğru yanıt D seçeneğidir.

Post-modern akımın örneklerinin Türkiye’de
uygulanmaya başlaması ise, 1980 sonrasını bulacaktır. 1960-80 döneminde denenen değişik eğilim ve biçimler içinde, görünürdeki çeşitliliğe karşın, birkaç eğilimin öne çıktığı görülmektedir. Bir yandan Uluslararası Üslup uygulamaları devam ederken, diğer yandan parçalı prizmaların
kompozisyonuna dayanan yaklaşım, Yeni Brütalizm, Organımsı Mimarlık ve Ekspresyonizm ile Yeni Rejyonalizm hâkim eğilimler olmuştur. Doğru yanıt C seçeneğidir.

Türk Dil Kurumu Binası (Cengiz Bektaş, 1972-78) da, geleneksel U sofayı yorumlayan, Yeni Rejyonalist anlayışın bu dönemdeki önemli örnekleri arasındadır. Doğru yanıt B seçeneğidir.

Geç modern yaklaşımlar, 1960’larda ülke gündemine girmiş, 1980 sonrasında da çeşitlenerek varlığını sürdürmüştür. Bu anlayıştaki nitelikli yapılar, tek ve tanınabilir olma, kurum kimliği oluşturma gibi mimari çıkış noktaları ön plana alınarak tasarlanmışlardır. Karayolları 17. Bölge
Müdürlüğü (Mehmet Konuralp, 1980), Yeşilköy Havalimanı (İç Hatlar Terminali) (Hayati Tabanlıoğlu, 1983), Dışişleri Bakanlığı Binası (Tamer Başbuğ, Hasan Özbay, 1984-88), YKB (Haluk Tümay, Ayhan
Böke, 1989), Sabancı Center (Haluk Tümay, Ayhan Böke, 1988-93), İkitelli’deki Sabah Gazetesi (Mehmet Konuralp, 1990), DMC (Hayati-Murat Tabanlıoğlu, 1992-93), Akmerkez (Fatin Uran, 1993), Maslak’taki (eski) Osmanlı Bankası (Ertem Ertunga - 1989, Reşit Soley - 1996), Dış Ticaret Kompleksi (Emre Arolat, 2000) (Resim 4.6), Borusan BMW Sergi Salonu (Gökhan Avcıoğlu, Durmuş Dilekci, 2001), Kanyon Alışveriş Merkezi (Tabanlıoğlu Mimarlık, Jerde Partnership, 2001), Garanti Bankası
Genel Müdürlüğü (Olive Grove Tower) (Gerner Kronick + Valcarcel, 2002) geç modern mimarlık örnekleri arasında sayılabilir. Doğru yanıt A seçeneğidir.